Samen zingen, samen geloven
Klap, klap, klap, klap, klapperdeklap, klapperdeklap, klapperdeklap.
Aandachtig luister ik naar onze peuter Ezra. Een nieuw spelletje: hij klapt een ritme, en wij moeten raden welk liedje het is. Zijn repertoire is nog beperkt, dus ik heb al snel een vermoeden. ‘Lees je Bijbel, bid elke dag?’ De blik in zijn ogen spreekt boekdelen: trots, omdat ik het goed heb, en toch ook een beetje teleurgesteld — want hij had het zó goed gedaan, dat ik het eigenlijk níet had mogen raden.
In ons gezin klinkt muziek op allerlei manieren. De één luistert, de ander speelt, en regelmatig zingen we samen. Van huis uit hebben we meegekregen dat muziek bijdraagt aan onze vorming. Het heeft er in ieder geval voor gezorgd dat ik regelmatig ontdek dat ik ongemerkt op het ritme van een lied loop en andersom, of dat er spontaan een melodie door het huis fluit als ik het huishouden doe. Als kind leerde ik schoolstof op muziek: Engelse woordjes op een wijsje en naamvallen op een pakkend ritme. De boeken van het Oude Testament leerde ik op Jingle Bells. Je krijgt het er nooit meer uit…
Zingend geloven
Muziek is overal. Het kleurt de sfeer in winkels, stelt patiënten gerust in wachtkamers, brengt ontspanning in concertzalen en helpt leerlingen leren. Toen ik nog lesgaf, gebruikte ik muziek om iets te verduidelijken, om te laten genieten van schoonheid, of om een gesprek te starten over de inhoud van liedteksten. Want muziek raakt vaak dieper dan alleen woorden.
Dat geldt zeker in de kerk. Wie de Bijbel openslaat, heeft alleen al met het boek van de Psalmen een liedboek in handen. Denk daarbij ook aan de mensen in de Bijbel die ons ‘voorzongen’: aan Mozes, Mirjam, David, de zonen van Korach, Maria, Zacharias, Simeon. De Heere Jezus zong met Zijn discipelen. En Paulus roept op om voor God te zingen ‘…met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen…’ (Kol. 3:16). Daarom zingen we in de kerk, in het jeugdwerk, op school en thuis. Zingen is niet zomaar een mooie traditie: het is een manier om te geloven.
Maarten Luther zag dat al eeuwen geleden ook. In het voorwoord van zijn gezangenbundel schreef hij:
“Met het oog op de jeugd moeten wij lezen, zingen, preken, schrijven en verzen componeren, en telkens wanneer het nuttig en heilzaam is, zou ik alle klokken laten luiden, alle orgels laten dreunen en alles geluid laten maken waar geluid in zit.”
Voor Luther was zingen een vorm van preken: het geloof doorgeven aan de volgende generatie. Hij maakte toegankelijke melodieën, zong met zijn gezin en gasten en zag muziek als een geschenk van God, bedoeld om Hem groot te maken. De HGJB ziet zijn woorden als een opdracht die ook nu nog geldt. Met de liederen die we in het jeugdwerk en thuis zingen, dragen we bij aan geloofsoverdracht. Door te zingen geven we woorden door om God de lof te brengen, om te belijden, om te bidden en te verootmoedigen. Het genoemde citaat siert daarom de achterkant van de Op Toonhoogte liederenbundels van de HGJB. Oók die van de nieuwste editie, Op Toonhoogte 2025, die rond de verschijning van dit magazine in de winkels ligt.
Muziek als spiegel
In het jeugd- en gemeentewerk is muziek veel meer dan een sfeermaker. Liederen vormen een krachtig middel tot geloofsbeleving én geloofsoverdracht. Daarom hecht de HGJB waarde aan liederen die ruimte geven aan gevoel, maar ook woorden geven aan geloof om boven het gevoel uit te zingen. Dat is nodig, zo blijkt uit onderstaande ontwikkelingen:
- Uit het rapport Jeugdtrends 2024 blijkt dat muziek een grote rol speelt in het leven van jongeren. Het beïnvloedt zelfs hun betrokkenheid bij kerk en eredienst: muziek staat op de tweede plaats van factoren die bepalen hoe zij de kerk ervaren. Die invloed is de afgelopen tien jaar alleen maar toegenomen.
- Daarnaast helpt muziek jongeren om gevoelens een plek te geven in hun zoektocht naar hoop en houvast in een wereld vol zorgen. Veel christelijke artiesten sluiten daarop aan met liederen van troost en nabijheid van God. Dat is mooi, maar soms dreigt eenzijdigheid of een ‘therapeutisch godsbeeld’: God zal je altijd steunen en omarmen met en in Zijn liefde, ongeacht wie je bent of wat je doet. God is de Vriend, die samen met je oploopt en je vooral bevestigt in wie je bent. Dat Hij ons óók opvoedt, op het rechte spoor wil brengen, ons wil heiligen en reinigen, klinkt veel minder vaak. Juist daarom is het belangrijk dat jongeren ook liederen leren kennen die de volle breedte van het geloof laten horen.
- Door digitalisering is muziek nóg dichter bij jongeren gebracht. In de afgelopen tien jaar hebben streamingsdiensten de koppositie van muziekverspreiding door digitale downloads en cd-verkoop overgenomen. Jongeren zijn niet gebonden aan een muziekdrager met beperkte muziekkeuze, maar hebben door hun smartphone in een mum van tijd toegang tot de muziekwereld.
Tot tien jaar geleden werden muziekkeuzes anders gemaakt: aan welke artiest en welk album besteed je je geld? Nu speelt die vraag niet meer: je hoort muziek voorbijkomen en als het je raakt, ‘like’ je een nummer of artiest. Resultaat: er is veel meer christelijke muziek voorhanden. De bijvangst: er is niet direct een ‘natuurlijk filter’ meer op muziek. Bovendien maken streamingsdiensten ook gebruik van algoritmen die luistergedrag beïnvloeden. Het gevolg ervan is dat de grote hoeveelheid muziek het lastiger maakt om (positief-kritisch) te luisteren naar de inhoud ervan. Maar ook: jongeren zijn sneller op de hoogte van nieuwe muziek, waardoor de doorlooptijd óók sneller gaat. De brede toegankelijkheid van muziek heeft er óók voor gezorgd dat er onder jongeren die onze evenementen bezoeken hernieuwde interesse is voor liederen van generaties geleden. Lichtstad met uw paarlen poorten is daar een voorbeeld van. Dit lied beleeft een ware herleving onder jongeren.
Op Toonhoogte 2025
Inspelend op bovenstaande ontwikkelingen hebben we in het afgelopen jaar – met hulp van jongeren, musici, leerkrachten, predikanten en theologen uit het bestuur en de achterban van de HGJB – allerlei liederen geselecteerd, theologisch gewogen en muzikaal getoetst. Binnenkort komt de vernieuwde bundel Op Toonhoogte uit. Hoe verhoudt deze bundel zich tot de voorgaande edities? Ik licht hier drie kenmerken uit::
Verbinding tussen tradities
Op Toonhoogte 2025 onderscheidt zich opnieuw van andere bundels in het verbinden van verschillende liedtradities: psalmen, geestelijke liederen en recente christelijke muziek (in lijn met Kol. 3:16). In veel categorieën zijn nieuwe liederen toegevoegd. Bij de categorie Psalmen en psalmliederen zijn meer psalmen vertegenwoordigd dan eerdere edities. Daarbij is ernaar gestreefd om de diversiteit in psalmcategorieën duidelijker naar voren te brengen. Naast psalmen uit de vertrouwde Oude en Nieuwe Berijming hebben ook diverse (onbekendere) psalmen in de Nieuwe Psalmberijming een plek in de bundel gekregen.
Generatie-overstijgend gebruik
In de liedkeuze is rekening gehouden met het generatie-verbindende karakter van de bundel: de bundel is bedoeld voor het jeugdwerk, maar wordt ook in de breedte van het kerkelijke gemeentewerk en in gezinnen gebruikt. In de samenstelling van de bundel wordt dat op meerdere manieren duidelijk:
- Veel jongeren vinden het bijvoorbeeld belangrijk dat liederen ook in het Engels gezongen kunnen worden. Daarom is bij verschillende Nederlandse vertalingen van liederen het Engelstalige origineel opgenomen. Ook zijn er nieuwe Engelstalige liederen opgenomen.
- Er zijn bovendien niet alleen recente liederen aan de bundel toegevoegd. Het eerdergenoemde welbekende lied Lichtstad met uw paarlen poorten verschijnt bijvoorbeeld ook in Op Toonhoogte 2025. Daarnaast zijn er ook enkele Engelse hymnes in de bundel opgenomen.
Kinderliederen
Er is extra aandacht besteed aan de categorie Kinderliederen. Deze liederen hebben, nog meer dan andere categorieën, vaak een eenzijdig mens- en godsbeeld: het gaat goed en je wordt blij als je de Heere Jezus volgt. Mogelijk heeft dat bijgedragen aan de ontwikkeling dat in het jeugdwerk, maar ook op christelijke basisscholen, steeds vaker liederen aangeleerd worden van bijvoorbeeld Sela, om zo evenwicht aan te brengen in de liedkeuze voor kinderen. Bij de selectie van nieuwe liederen is daar rekening mee gehouden. Zowel in het algemene aanbod in de bundel als in de categorieën voor kinderliederen zijn liederen toegevoegd die ook voor kinderen goed zingbaar zijn.
Samen zingen, samen geloven
Ik luister verder naar het geklap van Ezra. We zijn inmiddels een paar liederen verder. ‘Ik ken nóg een mooi liedje over de Heere Jezus, mama, luister eens!’ Deze keer kom ik er echt niet uit. Hij grijnst en begint er, op zijn manier, bij te zingen. Het blijkt een heuse medley van diverse liedjes – met wat eigen toevoegingen – te zijn. De rode draad is wel duidelijk: het is inderdaad een lied over de Heere Jezus. En ik realiseer me opnieuw dat dít een van de redenen is om samen te zingen en te blijven zingen. Zingen verbindt generaties met hart en stem. Door samen te zingen, leren we samen geloven. Precies dat is wat we met de vernieuwde HGJB-liederenbundel Op Toonhoogte aan willen reiken: een nieuwe reeks liederen om samen de lofzang met alle generaties voor te zetten.
Mariska Buitink
Conceptontwikkelaar catechese en redacteur Op Toonhoogte 2025
Geschreven door: Mariska Buitink
