‘Jezus roept je door Zijn Woord’
Het HGJB-startthema is ‘Moet je lezen!’ Naar aanleiding van het bijbelleesonderzoek onder catechisanten brengt de HGJB de grote waarde van het lezen van de Bijbel opnieuw onder de aandacht. Prof. Henk van den Belt (hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Theologische Universiteit Apeldoorn) schreef een boek over de inspiratie en interpretatie van de Bijbel: Geestspraak. Een gesprek over geraakt worden door het Woord, de kansen én de uitdagingen van het lezen van de Bijbel met en door jongeren.
Uit het bijbelleesonderzoek blijkt dat de Bijbel voor christelijke jongeren een vanzelfsprekende aanwezigheid is. Dat is mooi, maar soms is die ook té vanzelfsprekend. De Bijbel is er ‘gewoon’, maar raakt de jongeren verder niet echt. Kunt u een moment in uw leven aanwijzen waarop de Bijbel echt tot u is gaan spreken?
‘In mijn opvoeding had de Bijbel een vanzelfsprekend gezag. De Bijbel werd aan tafel gelezen. Dat ging met een bepaalde eerbied gepaard, al werd er lang niet altijd over doorgepraat. Dat jongeren opgroeien in een sfeer waar het Woord van God “gewoon” aanwezig is, heeft dus ook wel weer iets moois.
Als kind was ik al op een heel natuurlijke manier met het geloof bezig. Ik was een denker, dus ik dacht diep na over dingen. Maar ik weet dat ik als tiener op een gegeven moment echt gegrepen werd door de verkondiging van het evangelie. Vanaf toen ben ik meer in de Bijbel gaan lezen. Die ging voor mij spreken in een persoonlijke relatie met God. Sindsdien heb ik altijd met de Bijbel geleefd: in mijn persoonlijke stille tijd, in de omgang met God. Dat had dus te maken met die bredere ommekeer in mijn leven en met een verlangen om in Gods Koninkrijk te dienen.’
Het onderzoek laat zien dat een flink deel van de jongeren (43%) niet of nauwelijks zelf uit de Bijbel leest. Moeten we ons daar zorgen over maken?
‘Er is zeker werk aan de winkel. We willen natuurlijk dat die jongeren ook geraakt worden en het verlangen hebben om te gaan lezen. Ik zeg niet dat het die 43% helemaal niets zegt. Want we weten lang niet altijd hoe de Heilige Geest werkt, ook in deze jongeren. Maar het is wel heel kwetsbaar. Als die persoonlijke omgang met de Bijbel er niet is, dan mis je ook een stukje houvast. Dan haak je makkelijker af, of je weet niet wat de inhoud van je geloof eigenlijk is. Dus ik zie het als een kwetsbaarheid, maar niet als een reden om in paniek te raken.’
Het gaat erom dat de bijbelse boodschap het leven doordrenkt
‘Ik zie een verschuiving in het omgaan met de Bijbel. We zijn gewend geraakt aan het feit dat iedereen zelf een gedrukt bijbeltje heeft, maar vóór de boekdrukkunst was het geloof helemaal uit het gehoor. Heel weinig mensen lazen zelf in de Bijbel. Ook vandaag nog zijn er christenen die niet kunnen lezen of te arm zijn om een Bijbel te kopen. Het is goed om de huidige ontwikkelingen in dit perspectief te zien. Niet om alles te bagatelliseren natuurlijk: want hoe meer bijbellezen, hoe beter.’
Zijn we dan te veel gericht op de vorm die we gewend zijn?
‘Het gaat erom dat de bijbelse boodschap het leven doordrenkt. Als er andere vormen zijn om met de Bijbel in aanraking te komen, dan mogen we daarin ruimhartig zijn. Jongeren lezen sowieso minder en zitten veel op hun mobiel. Veel jongeren luisteren naar de Bijbel of een podcast waarin de Bijbel wordt uitgelegd. Ik merk bij mijn kinderen dat de telefoon ook een positieve invloed kan hebben. Ze krijgen via sociale media van alles mee.’
‘We hoeven het werk van de Geest dus niet vast te pinnen op bepaalde vormen. Ik denk wel dat het verlangen naar het Woord gaat leven waar de Geest werkt. En jongeren worstelen daar soms mee: hoe lees ik dan de Bijbel? Daar hebben ze vaak begeleiding bij nodig.’
Wat kunnen ouders of jeugdleiders hierin betekenen?
‘Voor jongeren is persoonlijk contact met identificatiefiguren heel belangrijk. We mogen jongeren vertellen hoe de Bijbel ons raakt en wat die met ons doet. Zo kunnen we hen prikkelen en nieuwsgierig maken, zodat ze zelf willen gaan ontdekken wat er in de Bijbel te vinden is. Daarnaast mogen we jongeren uitdagen: als je christen wil zijn en discipel van Jezus, hoe ga je dat dan doen? Zonder de Bijbel zouden we nauwelijks iets over Jezus weten.’
Jongeren zijn op zoek naar een ervaring met God. Die vinden ze bijvoorbeeld in worshipmuziek of liturgische vieringen met veel rituelen. Alle zintuigen worden dan aangesproken. Lezen in de Bijbel is dan toch wat minder spectaculair. Wat zou u willen meegeven aan jongeren die zoeken naar zo’n ervaring met God bij het lezen van de Bijbel?
‘Je kunt een ervaring niet forceren. Soms is het een kwestie van volhouden, óók als wat je leest je niet direct raakt of aanspreekt. De ervaring dat God echt tot me spreekt door Zijn Woord, die heb ik misschien één keer per week. Het lezen van de Bijbel vraagt dus discipline.’
‘Het heeft ook te maken met een ontvankelijke houding. Die moet je oefenen. Wil je je laten raken door wat je leest? Daar mag je ook voor bidden. Het kan helpen om met een groepje af te spreken om elke dag een bijbelgedeelte te lezen en het daar even met elkaar over te hebben. Ik heb zelf bijvoorbeeld een tijdje in onze familieapp elke dag een tekst gedeeld die ik mooi vond in mijn dagelijkse lezing van de Bijbel.’
Uw boek heeft als titel Geestspraak. Wat nu als je niet geraakt wordt als je de Bijbel leest? Is de Geest dan afwezig?
‘De Heilige Geest heeft al zo veel gedaan voordat je begon met lezen! Dat Bonifatius en Willibrord hier zo veel eeuwen geleden aan land gekomen zijn om het evangelie te brengen: dat is het werk van de Geest. Dat jij onderdeel bent van een christelijke gemeente: dat is het werk van de Geest. Dat iemand zo’n Psalm heeft geschreven, misschien wel in een wanhopige bui: dat is het werk van Geest.’
‘De Geest is de grote bruggenbouwer. Hij brengt wat twintig of vijfentwintig eeuwen geleden is gebeurd en opgeschreven, heel dichtbij. Het is een groot wonder dat de Geest die afstand weg laat smelten. Het gaat dus niet alleen om dit ene moment, hier en nu, maar om het werk van de Geest door de eeuwen heen.’
Voor jongeren kan dit heel ver weg klinken. Die denken: mooi dat u dat zegt, maar bij mij doet Hij dat niet.
‘Dan zou ik zeggen: heb je het verlangen om Jezus te ontmoeten? Als dat zo is, dan trekt de Geest aan je. Al vind je de Bijbel nog zo moeilijk: Jezus roept je door Zijn Woord. Misschien heb je heel veel vragen bij het leven met Jezus, maar juist dan moet je in de Bijbel zijn. Als je antwoorden wil op je diepste levensvragen, dan kun je die in de Bijbel vinden. Die antwoorden zijn niet altijd simpel.’
‘God laat zich op een heel vreemde manier kennen: in teksten die door de eeuwen heen tot stand zijn gekomen en elkaar soms tegenspreken, in flarden en fragmenten, door middel van manuscripten die niet altijd helemaal met elkaar overeenstemmen. Om een voorbeeld te noemen: we lezen in Spreuken dat de rechtvaardige gezegend wordt. Uit ervaring weten we echter allemaal dat dit lang niet altijd het geval lijkt te zijn. Dan is er gelukkig ook nog Prediker: de zon gaat op, de zon gaat onder, maar wat is het doel van alles? Die stem en tegenstem in de Bijbel maken het juist zo spannend.’
Jongeren hebben vaak juist behoefte aan duidelijkheid.
‘Die behoefte vind ik mooi. Zeker als jongeren net tot geloof zijn gekomen, is er een enthousiasme waarin het vaak alles of niks is. Door levenservaring of het lezen van de Bijbel komt er dan vaak meer nuance. Daarom ben ik zo blij met het grote aantal theologiestudenten. Daar zitten ook jongeren bij die vijf jaar geleden helemaal niet naar de kerk gingen. Zij zijn heel radicaal christen geworden en willen zich er nu verder in verdiepen.’
‘Die stem en tegenstem in de Bijbel, die kwetsbaarheid van de Bijbel, daarin zit ook iets van hoe God nu eenmaal werkt. Christus is mens geworden. Hij moest leren lopen, praten, timmeren, en tóch is Hij de Zoon van God. Zo is ook de Schrift niet kant en klaar uit de hemel komen vallen. God komt mensen tegemoet in de concrete context waarin zij leven. God dwingt niet. Hij zet ons in de vrijheid, maakt ons nieuwsgierig en wekt een verlangen op om meer over Hem te weten.’
We mogen jongeren vertellen hoe de Bijbel ons raakt en wat die met ons doet.
In uw boek behandelt u een aantal heikele kwesties, zoals de geweldsteksten in de Bijbel en seksuele ethiek. Dat zijn lastige onderwerpen om met jongeren te bespreken. Hoe doe je dat?
‘Het is belangrijk om oog te hebben voor de vragen die leven onder jongeren. Toen ik studeerde, waren wonderen in de Bijbel veel meer een issue dan nu. “Hoe kun je dat nog geloven?” Ik merk dat dit onder jongeren van nu nauwelijks een vraag is. Geweld en religie daarentegen is wél een vraag. Jongeren hebben de beelden gezien van de onthoofdingen door IS. Dan lezen ze de Bijbel en komen daarin ook geweld tegen.’
‘Voor dat soort vragen moet je feeling hebben. Ga die vragen niet uit de weg, maar bijt door de zure appel heen. Lees maar gewoon de teksten waarin geweld voorkomt en stel de vraag: waarom staat dit in de Bijbel? Dan kun je in elk geval zeggen: de Bijbel is een realistisch boek dat de werkelijkheid niet schuwt, maar gaat over de wereld waarin wij leven.’
Over sommige heikele kwesties zullen jongeren uiteenlopende meningen hebben. Hoe ga je daarmee om? Mag je die verschillende meningen naast elkaar laten bestaan, of moet je op een gegeven moment toch met het ‘juiste’ antwoord komen?
‘Mijn eerstejaarsstudenten verwachten dat ze van mij antwoorden krijgen. Dan zeg ik: je mag best mijn mening weten, maar ik probeer jullie zelf te laten nadenken. Laat jongeren dus maar nadenken over de gevolgen die hun mening heeft. Stel ze de vraag: ben je bewust van de consequenties die jouw opvatting heeft voor hoe je de rest van de Bijbel leest? Wanneer je een tekst van Paulus leest en denkt: dat is de mening van meneer Paulus, maar ik heb daar andere gedachten over, wat betekent dat dan voor andere gedeelten uit de Bijbel? Zijn die dan ook maar een mening?’
‘Dit moet je in de praktijk oefenen. Het gaat erom wat de Geest jou vandaag te zeggen heeft met de woorden van toen. Sta ervoor open dat de Geest jouw leven verbindt met die woorden. Dan is het gelukkig niet: slikken of stikken. De Geest leidt je zachtjes tot inzicht. Ben jij dan bereid om de kosten te overwegen? Wat mag het jou kosten om een discipel van Jezus te zijn, ook als dat tegen de heersende cultuur ingaat?’
Op sociale media zien we influencers die tot geloof zijn gekomen en vol enthousiasme met hun volgers delen wat ze in de Bijbel ontdekken. Hoe kijkt u hiernaar?
‘Ik vind dat hoopgevend! De Heilige Geest heeft ons helemaal niet nodig, mensen kunnen zomaar gegrepen worden tijdens het lezen van de Bijbel. Ik sta hier dus heel onbevangen en open in. Tegelijk is het ook een vraag aan de kerk: zijn wij laagdrempelig genoeg om zulke zoekers op te vangen? De gemeenschap van de kerk is heel belangrijk voor hen.’
‘Natuurlijk gaan er ook allerlei oude dwalingen in een nieuw jasje rond op internet. We mogen echter best vertrouwen hebben in onze jongeren. Ze moeten misschien nog veel leren, maar als ze een band met Jezus hebben, dan hebben ze de Heilige Geest ontvangen. Die geeft hun de gevoeligheid om waarheid en leugen te onderscheiden. Laat dat maar gebeuren. Het is al zo veel eeuwen goed gegaan.
Over Henk van den Belt
Henk van den Belt (54) is hoogleraar systematische theologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Theologische Universiteit Apeldoorn. Daarnaast is hij predikant binnen de Protestantse Kerk in Nederland. In 2024 verscheen zijn boek Geestspraak, over de rol van de Heilige Geest in de inspiratie en interpretatie van de Bijbel. Van den Belt is getrouwd met Anne-Marie en vader van zes kinderen.
Geschreven door: André Groenendijk en Herman van Wijngaarden
Drijfveer is het magazine van de HGJB dat inspireert, uitdaagt en bemoedigt. In elk nummer vind je verhalen van jongeren en jeugdleiders, interviews met theologen, en artikelen over actuele thema’s in kerk en geloof. Drijfveer helpt je om met open ogen te kijken naar Gods werk onder jongeren van vandaag.